Jakość powietrza w Małopolsce w aspekcie wymogów Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2024r.

20 listopada 2024r. opublikowana została Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2024/2881 z dnia 23 października 2024 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (dyrektywa AAQD). Dyrektywa wprowadza nowe przepisy w zakresie monitorowania i zarządzania ochroną powietrza. Określa nowe, niższe dopuszczalne poziomy zanieczyszczeń, które będą obowiązywać Kraje Członkowskie od 2030 roku.

Nowe kryteria zobowiązują do osiągnięcia znacząco lepszej jakości powietrza, tymczasem na dużym obszarze naszego województwa przekraczane są jeszcze aktualnie obowiązujące normy.

Wprawdzie w całej Małopolsce spełniony już jest obowiązujący wymóg by średnioroczne stężenie pyłu PM10 nie było większe niż 40 µg/m³. To jeśli jednak stan jakości powietrza się nie poprawi, w wielu miejscowościach przekroczone będą kryteria nowej normy.

Trudniejszym do osiągnięcia wymogiem jest mniejsza niż 35 w ciągu roku, ilość dni, w których średniodobowe stężenia pyłów PM10 są wyższe niż 50 µg/m³ powietrza. Jak widać w kilku miejscowościach przekraczane są aktualnie obowiązujące normy.

Znacznie gorzej wygląda perspektywa dostosowania się do nowych kryteriów. Niepokoić powinna widoczna tendencja hamowania, postępującej w latach poprzednich poprawy jakości powietrza. Na negatywny trend wskazują wyniki pomiarów stężeń pyłów zawieszonych jak też benzoαpirenu. Podkreślić należy fakt, że  benzoαpiren (i inne wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne) w naszym województwie (gdzie nie ma już koksowni) uwalnia się do powietrza w trakcie spalania paliw stałych, głównie w paleniskach domowych, Zdecydowanie najwięcej emitują go pozaklasowe urządzenia grzewcze.

Wskaźnikiem do zobrazowania stanu lokalnej energetyki grzewczej jest poziom średniorocznych stężeń benzoαpirenu w poszczególnych rejonach Małopolski Praktycznie nie ma go w zanieczyszczeniach komunikacyjnych. W miejscowościach gdzie jego stężenia są wysokie istnieje znaczna ilość uciążliwych urządzeń grzewczych. Dlatego też w Krakowie, gdzie wzorowo rozwiązano problem emisji z urządzeń grzewczych stężenia benzoαpirenu są kilka razy niższe niż w Suchej Beskidzkiej, Nowym Targu, Nowym Sączu i w wielu innych miejscowościach, gdzie pomiarów się nie wykonuje. Problemem Krakowa jest jednak emisja komunikacyjna, która istotnie wpływa na poziomy stężeń pyłów i tlenków azotu.

W strefie małopolskiej konieczna jest konsekwentnie realizowana wymiana wysokoemisyjnych urządzeń grzewczych, w których spalane są  paliwa stałe w niskiej temperaturze spalania, przy braku wystarczającej ilości tlenu. Nowymi urządzeniami nie muszą być tylko pompy ciepła, kotły gazowe czy kotły na biomasę. Dobrze sprawdziłyby się nowoczesne kotły węglowe, na które jest zapotrzebowanie, a których decyzją centralną już się nie dotuje. Jest to jedna z przyczyn zapaści programu „Czyste Powietrze”.

Program ochrony powietrza dla województwa małopolskiego przyjęty uchwałą   Sejmiku Województwa Małopolskiego z dnia 20 listopada 2023 roku zgodnie z prawdą głosi, że „Głównym czynnikiem, mającym wpływ na jakość powietrza w województwie małopolskim, jest emisja pochodząca z sektora komunalno-bytowego. W strukturze zanieczyszczeń odpowiada ona odpowiednio za około: 84% emisji PM10, 93% emisji PM2,5, 99% emisji B(a)P oraz 16% emisji NOx”.

Kluczowym zatem elementem programu ochrony powietrza są wskaźniki postępu realizacji wymiany uciążliwych urządzeń grzewczych, których liczbę oszacowano na około 340 800. Zgodnie z harmonogramem zaplanowano je wymienić do końca roku 2026. Niestety zadania przyjęte w tym harmonogramie są równie ambitne co nierealne. Świadczą o tym efekty w latach 2024 – 2025, prawie 8 razy niższe niż wyznaczone.

GŁÓWNE PRZYCZYNY ZNIKOMYCH EFEKTÓW REDUKOWANIA EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ DO POWIETRZA  NA SZCZEBLU WOJEWÓDZKIM

• Brak woli wdrażania skutecznych programów ochrony powietrza przez Sejmik Województwa Małopolskiego. Celowe usunięcie kluczowych kryteriów (wskaźników specyficznych) z Programów Ochrony Powietrza:
• uchwałą z dnia 28 września 2020 r. w sprawie Programu ochrony powietrza dla województwa małopolskiego usunięto harmonogramy redukcji emisji dla poszczególnych gmin,
• uchwałą z dnia  20 listopada 2023 z zadań gmin usunięto obowiązek zmniejszenia udziału pozaklasowych urządzeń grzewczych do 15%,  zgodnie z uchwałą antysmogową sejmiku województwa małopolskiego.

W EFEKCIE TYCH DZIAŁAŃ:

• Inspekcja Ochrony Środowiska utraciła możliwość wyegzekwowania od gmin obowiązku ograniczania emisji zanieczyszczeń do powietrza,
•  Gminy posiadają podstawy prawne do wyegzekwowania zakazu użytkowania najbardziej emisyjnych (pozaklasowych) urządzeń grzewczych na terenie Małopolski, lecz przez wspomniane manipulacje w prawie lokalnym zależy to tylko od ich dobrej woli.

NIEREALNY HARMONOGRAM DZIAŁAŃ

• Wystarczy porównać zamieszczony poniżej fragment harmonogramu eliminacji uciążliwych urządzeń grzewczych z efektami realizacji tych założeń by dostrzec absurdalność tego przedsięwzięcia. Np. w wierszu 4 dla strefy małopolskiej w latach 2024 – 2026 planuje się zamontowywać co roku 51 043 odnawialne źródła energii (w tych założeniach są to pompy ciepła, gdyż kotły na biomasę są w osobnej rubryce)

RZECZYWISTA REALIZACJA PRZEDSTAWIA SIĘ NASTĘPUJĄCO:

W roku 2025 w województwie małopolskim stopień realizacji wynosił 13%. Z zakładanych 111 688 nieefektywnych źródeł ciepła na paliwa stałe zlikwidowano 14 495. W roku 2024 było ich 16 273. Kotły zostały wymienione głównie na urządzenia zasilane gazem 6218 (w 2024 – 8 180 szt.), kotły na biomasę 4744 (3 827 szt.), odnawialne źródła energii tj. pompa ciepła 1356 (2 112 szt.), kotły na węgiel 1091 (1 241 szt.), a także na ogrzewanie elektryczne 399 (555 szt.). W dalszej kolejności kotły na paliwa stałe zostały zastąpione siecią ciepłowniczą 191 (198 szt.), oraz ogrzewaniem olejowym 22 (19 szt.)

Sugestia urealnienia założeń programu ochrony powietrza: potraktować priorytetowo wymianę pozaklasowych urządzeń grzewczych, podjąć działania w celu zniesienia zakazu dofinansowywania wysokiej klasy kotłów węglowych.

NIEWŁAŚCIWY SPOSÓB MONITOROWANIA DZIAŁAŃ NAPRAWCZYCH

• ukrywanie informacji o braku skuteczności wdrażania programu ochrony powietrza poprzez bagatelizowanie wskaźników kluczowych (znikoma ilość wymienionych urządzeń grzewczych, ilość pozaklasowych urządzeń grzewczych w poszczególnych gminach), przy równoczesnym eksponowaniu wskaźników drugo i trzeciorzędnych (ilość ekodoradców czy ilość akcji edukacyjnych)
• konsekwentnie w sprawozdaniach Marszałka nie publikuje się informacji ile w poszczególnych gminach znajduje się aktywnych urządzeń grzewczych z podziałem na klasy tych urządzeń, ze szczególnym uwzględnieniem urządzeń pozaklasowych. Postępowanie takie blokuje możliwość poznania istotnych przyczyn fiaska wdrażanego programu, albowiem występuje duże zróżnicowanie jego realizacji w poszczególnych małopolskich gminach.

REASUMUJĄC

Urząd Marszałkowski nie chce rzetelnie informować o stanie energetyki grzewczej w poszczególnych gminach, ani nie chce dać Inspekcji Ochrony Środowiska możliwości wyegzekwowania od gmin należytej realizacji zadań, a szczytem niedorzeczności jest zawarta w tegorocznym sprawozdaniu okresowym tego Urzędu opinia, że: „W 2025 roku realizacja działań naprawczych w województwie małopolskim przebiegała zgodnie z założeniami, a wiele wskaźników zostało w pełni osiągniętych lub przekroczonych,”

Kierujący Sekcją Ochrony Powietrza

Polskiego Klubu Ekologicznego 80

Ryszard Listwan