Sekcja ochrony powietrza

Sekcja ochrony powietrza rozpoczęła swoją działalność w Polskim Klubie Ekologicznym w roku 2023. Wytyczyła sobie dwa cele:

• Wspieranie i wymuszanie działań na rzecz poprawy jakości powietrza;
• Nakłonienie Ministerstwa Klimatu i Środowiska do wprowadzenia rozwiązań prawnych umożliwiających skuteczne ograniczanie uciążliwości odorowych.

Działania te w dużej części są kontynuacją koncepcji wypracowanych w poprzednich latach przez pracowników Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Krakowie. Także duża część analiz, które zamierzamy publikować, opracowana jest na podstawie danych z baz Państwowego Monitoringu Środowiska, udostępnianych przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska.

W swoich wystąpieniach analizujemy aktualną sytuację i wnosimy własne propozycje rozwiązań, zgłaszając gotowość do udziału w konsultacjach, jako strona społeczna.

Ryszard ListwanKierujący Sekcją Ochrony Powietrza

Polskiego Klubu Ekologicznego 80

Ochrona powietrza polega na ograniczaniu ilości dostających się do niego substancji szkodliwych dla ludzi, zwierząt i roślin. Ich rodzaje i dopuszczalne poziomy stężeń regulują przepisy krajowe będące implementacją dyrektyw Parlamentu Europejskiego. Regulacje te nie dotyczą dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych.

                    Od przeszło trzydziestu lat funkcjonuje w Małopolsce sieć stacji kontrolno-pomiarowych Państwowego Monitoringu Środowiska, służąca kontroli i ocenie zgodności stanu jakości powietrza z obowiązującymi normami. W strefach, gdzie przekraczane są dopuszczalne poziomy zanieczyszczeń, sejmiki województw zobowiązane są uchwalać programy ochrony powietrza, będące prawem lokalnym. Skuteczność wdrażania tych programów zależy od właściwego sformułowania ujętych w nich zadań oraz od rzetelnego ich egzekwowania.

W latach 2013 – 2020 funkcjonował w Małopolsce nowatorski system wdrażania programów ochrony powietrza. Instytucje, które go stworzyły oprócz szerokiej promocji ochrony zdrowia poprzez zastąpienie wysokoemisyjnych pieców i kotłów, nowoczesnymi urządzeniami grzewczymi, prezentowanymi na licznych pokazach, szkoliły przedstawicieli gmin jak korzystać ze środków funduszy ochrony środowiska, przekazywanych mieszkańcom na wymianę tak zwanych „kopciuchów”. Inicjatywa ta została wsparta prawem lokalnym (uchwałą XLII/662/13 Sejmiku Województwa Małopolskiego z dnia 30 września 2013 r.).  Uchwała ta wprowadziła dla wszystkich gmin, na terenach których stwierdzono złą jakość powietrza, harmonogramy redukcji emisji zanieczyszczeń do powietrza (określone w tonach pyłu PM10), w etapach czasowych nie dłuższych niż 3 lata. Do zadań wójtów, burmistrzów i prezydentów wprowadzała obowiązek osiągania ustalonych w harmonogramach poziomów redukcji. Redukcję wyliczano z tabel uwzględniających  rodzaje wymienianych urządzeń grzewczych. Na tej podstawie Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska mógł karami administracyjnymi zmuszać oporne gminy do wywiązywania się z nałożonych na nie zadań.

Dzięki ścisłej współpracy Departamentu Środowiska Urzędu Marszałkowskiego, Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska  i  Wojewódzkiego  Funduszu Ochrony Środowiska z większością małopolskich samorządów proces naprawczy nabierał tempa zyskując poparcie dużej części społeczeństwa. Duże znaczenie miały skuteczne działania takich miast jak: Kraków, Tarnów, Gorlice, Muszyna, Niepołomice, Zakopane  czy Skawina. Gorzej sytuacja przedstawiała się w wielu małych gminach, zwłaszcza tych objętych skutecznym systemem kontroli po 2019r. Dla części wójtów i burmistrzów nawet niskie kary stanowiły  problem ambicjonalny, co skutkowało naciskami na marszałka by zmieniając prawo lokalne uniemożliwił  Inspekcji ochrony Środowiska nakładanie kar na gminy.

Wbrew oczekiwaniom i logice, zamiast dalszego postępu nastąpiło hamowanie  wdrażania skutecznych programów ochrony powietrza przez Sejmik Województwa Małopolskiego. I tak:

• uchwałą z dnia 28 września 2020 r. w sprawie Programu ochrony powietrza dla województwa małopolskiego usunięto harmonogramy redukcji emisji dla poszczególnych gmin,
• uchwałą z dnia  20 listopada 2023 z zadań gmin usunięto obowiązek zmniejszenia udziału pozaklasowych urządzeń grzewczych do 15%,  zgodnie z uchwałą antysmogową sejmiku województwa małopolskiego.

Skutkiem tego Inspekcja Ochrony Środowiska utraciła możliwość egzekwowania od gmin obowiązku ograniczenia emisji zanieczyszczeń do powietrza. Gminy posiadają podstawy prawne do wyegzekwowania zakazu użytkowania najbardziej emisyjnych (pozaklasowych) urządzeń grzewczych na terenie Małopolski, lecz przez wspomniane manipulacje w prawie lokalnym zależy to tylko od ich dobrej woli.

Fakty wskazują, że  Program Ochrony Powietrza dla województwa małopolskiego jest oderwanym od rzeczywistości tworem, wymagającym jak najszybciej radykalnej zmiany. Głównymi wskaźnikami wadliwego funkcjonowania programu są:

• znikoma, w stosunku do założeń,  realizacja redukcji emitowanych do powietrza zanieczyszczeń (w roku 2025 osiem razy wolniej niż przewidywał harmonogram realizowana była wymiana uciążliwych urządzeń grzewczych),
• absurdalnie zaplanowany harmonogram wymiany uciążliwych urządzeń grzewczych (np. montowanie na ich miejsce ponad 50 tysięcy pomp ciepła rocznie),
• brak kluczowych wskaźników, pozwalających wyegzekwować poprawę realizacji zadań,
• zahamowanie trendu poprawy jakości powietrza (na podstawie pomiarów w wielu miejscowościach stwierdzono wzrost stężeń pyłów zawieszonych i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych)

Efekty psucia w Małopolsce, dającego pozytywne efekty, programu ochrony powietrza zderzą się niebawem z wymogami Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2024/2881 z dnia 23 października 2024 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy. Dyrektywa wprowadza nowe przepisy w zakresie monitorowania i zarządzania ochroną powietrza. Ustanawia ona nowe, niższe dopuszczalne poziomy zanieczyszczeń, które będą obowiązywać Kraje Członkowskie od 2030 roku.

 Polski Klub Ekologiczny 80 podejmuje działania, którego  celem jest wprowadzenie centralnego systemu zobowiązującego marszałków do ujmowania w programach ochrony powietrza właściwie sformułowanych zapisów, pozwalających egzekwować redukcję emitowanych do powietrza zanieczyszczeń. Kierujemy też wystąpienia do Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego o wyeliminowanie nieprawidłowości w nowym programie, gdyż okres ważności aktualnego programu kończy się w tym roku.

W kolejnych odcinkach przedstawimy:

• prezentację przedstawiającą aktualny stan jakości powietrza w Małopolsce w aspekcie wymogów  Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2024/2881 oraz ocenę wdrażania aktualnego programu ochrony powietrza,
• wystąpienia do organów odpowiedzialnych za ochronę powietrza

Ryszard Listwan

Kierujący Sekcją Ochrony Powietrza

Polskiego Klubu Ekologicznego 80